shabd-logo

સાહિત્ય અને પ્રજ્નજીવન

8 November 2023

0 જોયું 0

કાર દિવસ ન હતો એટલે વાચનને! શેખ લેકેમાં આને વધતો નય છે, અને પરિણામે, જરા વિરોધાભાસી લાગે

ગેવું કહી શકાય કે, સાહિત્ય પ્રત્યેતી અભિસ્ચિ ઘટતી જય છે. કોઇના મનમાં શકા થશે કે સાહિત્યનાં જે રૂપો શિષ્ટ જેવાં ગણુ।વા લાગ્યાં છે તે પ્રત્યે લોકોને આકર્ષણુ નથી એના વિષે આ ઉલ્લેખ હરો. પરતુ, એમ નથી. “સરસ્તતીચ% ' કે “કરણુવેલેો ' કે 'સુદ્શતગદાવલિ ' એમ. એ.ના વિદ્યાથીઓને પરાણે વાંચવું પડે તે સિવાય ખીનું કેઈ વાંચતું નથી તે વિષેતી આ વાત નથી. આ વાત તો. ધરધર ફેલાતું સાહિત્ય--કે જેના પ્રત્યે પણુ લોકોમાં અભિરુચિ નથી, એ વિષેની છે. આવી રીતે લેકેતી અભિસ્ચિમાં જે ફેરફાર થાય છે તેનાં ધણાં કારણુા છે.

જવન અત્યારે વ્યવસાયી અને આથિક સ'મ્રામથી કલેશકર ખન્યું છે. એ વખતે ઝડપથી માત્ર વાંચી જવાય--અને મનને ખે ઘડી આનદ આપે એવું સાહિય લેકેને આકષી શકે છે. સપણ રીતે આ સાહિત્ય--જેને “  ' કહી શકાય તે પ્રકારનુ થાય છે. અતે ધણુંખર્‌ વાચન અત્યારે કાં દૈનિક હજ%ીકતો માટે વ'ચાય છે અથવા તો જીવનને ભૂલવા માટે વ'ચાય છે. સાહિત્ય પ્રત્યેતી અનભિસ્વચિનું' આ એક કાર્‌ણુ છે,

બીજાં કારણુ લોકોના લોહીમાં રહયું છે. ભોગોલિક દણ્િએ ચુજરાતહિ દુસ્તાનનો સવસ'મ્રડી ભડાર કહી શકાય. એની ખેતીને સપાટ મેદાનોએ ફળદ્રુપ બનાવી છે. એના દરિયાકિતારાતી સગવડે એને દૂરના દિલ્હીના અને પ'%બના અને ઉત્તરહિ'દતા ધણા મોટા ભાગનું ખંદરીરૂપ આપ્યું છે. ગુજરાતીએ જમાનાથી વેપાર ખેડતા આવે છે. વેપારના ક્ષેત્રમાં એ સિંહનાં બચ્ચાંની શકિત બતાવે છે.

રતનપોળમાં ખાર વરસના વેપારીના છોકરાને જનેવો એ મૂતિ મંત વ્યાપારી માનસનુ દર્શન કરવા નેવું છે. એની વાણીમાં એટલી મુનેહ, એટલી મીટઢાશ, એટલી સ્કૂતિ,, એટલી દિલ હરનારી લાભદાયા વાતો, અતે એટલી દી્ધ'દષ્ટિ હોય છે કે વ્યાપારના ક્ષેત્રમાં એ સિંહના બચ્ચાની તેજસ્વિતાથી કરી શકશે એ વિષે ભાગ્યે જ રા'કા થાય.

આપણા સ'સ્કારી જવનના આ મેટા સમર્થ: વ્યાપારી વર્ગ માટે દૈનિક સમાચાર સિવાય બીજુ' વાચનસાધન નથી; એથી પણુ એમાંનો જે વગ' વાંચવા શખ્યો છે, તે સાહિત્યને કંટાળેલા જીવનથી ભાગવા માટેના સાધન તરીકે ગણુ છે. ને સિતેમાના આકષ ણે સાઢિત્યના એ મને!ર જની વિભાગને પણુ વધારે નાનો બનાવ્યે। છે.

સાહિત્ય પ્રત્યેની અનભિસ્ચિનું' આ ખીનુ કારણુ છે. ત્રીજુ કાર્ષુ રાજનૈતિક છે. પરત'ત્રતાએ હિંદુસ્તાનના સૌ ભાગેને અનુકરષ્મિયા ને ઊચા પ્રકારની સુચિ વિનાના બનાવી દીધા છે અને તેને હિસ્સો ગુજરાતને પણુ મળ્યા છે. ગુજરાતે છેલ્લાં ધણાં વષાથી રાજનીતિ પ્રત્યે ઉપેક્ષા સેવી હતી અને બહુ તાજેતરનો એને વિકાસ ખાદ કરીએ તેો। ગુજરાતના રાજનીતિન પુરુષોમાં સરકારી ને સાહિત્ય દૃણિવાળા બહુ ઓછા હેય છે. એ પણુ સાહિત્ય પ્રત્યેતી અતભિસ્ચિનુ એક કાર્‌ષણુ છે, કારણુ કે અત્યારે ન્યારે રાજકારણુ લોકસમૃહના ધ્રાગા મોટા ભાગને આકષ શકે છે ત્યારે એના લેકનાયકે। જે કોઇ સાહિત્યકાર ન હોય તે। કુદરતી રીતે સાહિત્યનું સ્થાન જવનમાં ગૌણુ બની રહે. અતે ધીમેધીમે કદાચ એનુ સ્થાન--આજને જેવું શિહ્ષકનુ' છે તેવું,ત્રણે જાગને ગોષણુ માને તેવું એક કારણુ “ ડળવણીની પ્રણાલિકા' છે. મ્વત્વના વિકાસ વિના સ્વત'ત્રતા આવી શકતી નથી, એ ગૃત્ર હવે સ્વીકારવામાં આવે છે. પણુ વચ્ચે એક સમય એવે ગયે છે જ્યારે ઇંગ્લીશના બરાખેર ઉચ્ચાર ન કરી શકે એવું છોકરું પોતાના ધરમાં જેઈ ને મુજરાતનાં સ'સ્કારી માખાપોને આપધાત કરવાનું' મન થતુ. એટલું ”« તહિ--એ સમયે સવળું જ વિદેશી સર્વોચ્ચ મનાતું. કાપડમાં જેણે “ એન ' ટોપી ન પહેરી હોય તે જંગલી ગણાતો, તકટઢાઇ વિતાનો નાગરિક શરમિદ્ે બતી રહેતો, ભાષણુ અગગ્રેજમાં નત કરે તે 4કતા ખેવકૂક ગણાતો. ને સુધરેલા સમાજે તે અગ્રેજી સ'સ્કાર, પહેરવેશ, નૃત્ય, સગીત, શબ્દ, ભાષા, પુસ્તક, ક્નિચર, વાતાવરણ, ખેલ, રહે ગીકર'ગી એ સવળાંમાં એટલી હદ સુધી પરદેર! અનુકરણુ કર્યું હતું કે એના ચિરસ્થાયી સંસ્કાર પ્રશ્ન ઉપર પડવા લાગ્યા હતા, અને આજની આપી સાહિત્ય પ્રત્યેતી અપ્રીતિમાં એ 2 પષ્યુ એક કારણુ જે,

રાખ્ટ્રોત્થાતને પરિણામે આજે આ સુધરેલે વર્ગ: લઘુમતીમાં છે, અને ભીરુ દતાથી પોતાની દૃચ્છા વ્યકત કરી શકતો! તથી. પણુ એમના અ'તરમાંથી હજ પરદેર!ીનો મોહ ગયો નથી, અને એનાં માઠાં પરિણામ કેળવણીઠ્દારા અવારનવાર મળતાં રહે છે.

એટલે આજે જે તરણુ ગુજરાત ઘડાય છે તેતી સાહિત્યઅભિસૂચિ વિવેકવાળી બને તો ભવિષ્યની પ્રન્ન પોતાનો સસ્કારવારસો વિકસાવો શકે. ખરેખરી મહાન વસ્તુએ પ્રત્યે લોકોને સચ થાય--અને હરકોઈ કેવળ પ્રાસંગિક આકષ ણુતી વસ્તુએ। પ્રત્યે અસચિ થાય એ વાતાવર્‌ણુ ધડવાનું કામ ડેળવણીકારે, વ્તમાનપત્રકારે।, શિક્ષકે, લેખકે।, સ'સ્કારીએ અને લોકનેતાએ। કરે એ ઇસ્છવાજેગ છે. સર્વા'ગીણુ વિકાસ સાધનારી પ્ર્ન પોતાની સાહિત્યઅભિસુચિને પોતાના નિશજવનના કમમાં એક અનેરું સથાન આપે એ આવશ્યક છેઃ અતે પ્રજ્નના સર્વા'ગીણુ વિકાસ પર્‌ દણિ રાખનારા સસ્કારસ્વામીએ। પણુ પ્રશ્નની જરૂરિયાતપ્રમાણે પોતાતી માતસી ઉપાસનાનું સ્વરૂપ રચે એ ધાર્મિક કરજ છે.

નેમ કોઇના ધરમાં વાસણુકૂસણુ ને સગવડનાં સાધતેો જેધ્ને આપણુતે આશ્ચર્ય નહિ પણુ આન'દ૬ થાય છે, તેમ કેઈ ધરમાં સાહિત્ય, સંગીત, નૃત્ય, શિલ્પ ને ચિત્ર પ્રત્યેતી અભિસ્ચિ ભોઇ આપણુને આનદ થવે! જેઇઇઅએ. એમ કહેવાય છે કે રાજકોટમાં એક વખત ગવર્નરની પધરામણી થઈ ત્યારે કાઠિયાવાડતા અનેક નૃપતિએઓ આવેલા. એજન્સીના અધિકારીઓએ સગવડની ખાતર. આ નૃપતિઓતી સાથે દરેક ધોડાગાડીમાં એક એક અધિકારી ખેસાડી દીધેલો. ધાઝું કરીને તે વખતે કેળવખીના અધિકારી ગોપાળજી સુરભાઈ દતા, અતે તેમને તે વખતના નવાબતી સાથે ખેસવાનું આવ્યું. નવાખે જ્યારે ન્નખ્યું કે પોતાની સાથે “ લડકૈકુ પઢાનેવાલા બડા પ'ડથા' ખેઠા છે ત્યારે તેમના મિજાન૪ ગયેલો. ગુજરાતીઓની પણ સાહિત્યકારે। પ્રત્યે લગભગ આવી “ખડા પ'ડયા' નેવી ૬ણ છે. અમદાવાદ તો એક રીતે વ્યાપારપ્રધાન કેટતદલાલિયા ગામ રું, એટલે એમાં એ દણિ વધારે ભયકર રીતે સપણ દેખાય છે. પણ મુજરાતીએ ભૂલી નય છે કે એમતી સમકૃદ્દિભૂમિકા ઉપર આ" હિ'દ પોતાની વડાઈ ચલાવી શકે છે, એવી જ રીતે એમની સસ્કારભૂમિકા ઉપર પણુ આખુ હિ'દ દણિ માંડે એ ગૌરવનો વિષય ગણાવે નોઇ/એ.

સાહિત્ય પ્રત્યે આપણે આ ૬૪્રિએ નેવું જેઇએ કે એને જવનમાં નિત્યસ્થાન મળવું જનેઇએ. નેવી રીતે આપ'ગી અનેક જરૂરિયાતોને આપણું વસાવીએ છીએ, તેવી રીતે કઈ પણુ સસ્કારા ધરમાં એક ખ'ડ નૃત્ય, સગીત, ચિત્ર, સાહિત્ય એ વિષયેની ઉપાસના માટે અલગ રહેવો! જ ન્નેદએ. એ વિષયે પ્રત્યેતી આપણી ઉપેક્ષાને લીધે, આપણું જવન છીછર ને ટ્ર'ક દણિ બતી ગયું છે. આપણુ! કફમાં માધુર્ય, ચાલમાં સુરેખ ગતિ, દેઠમાં સપ્રમાણુતા અનૅ માનસમાં વિશદ્તા રહ્યાં નથી. આપણું ગુજરાતીઓ મોટામાં મોટાઆનંદ કરીએ છીએ ત્યારે ચેવડો ના ચા ॥ પીએ છીએ. રી આનદ કરવાની *ૃત્તિમાં પણુ આવી ત્રુલ્ષતતા પ્રવેશે તો એ પ્રશ્ન એકાદખે પેઢીમાં પોતાનું સબળ ગૌરવ ખોઇ ખેસે, ચુજરાતીઓ ન્ટ એક વસ્તુતે પોતાની અમૂલ્ય શક્તિ માને છે, એ શક્તિ ઉપર કવે પછી આવનારે। %મલો સહન કરવાની એમનામાં તાકાત રહી નથો. અને જ્યારે વધતા જતા ગરીખબીવાદને લીધે હરકોઈ પ્રજાકીય સરકારે 4રેક વ્યક્તિની પેદાશ ઉપર ભયકર રીતે કૃ૩ાડે મારવો! જ પડશે, ત્યારે જે એક વસ્તુને આધારે લેકે! પોતાને શ્રેષ્ઠ માને છે તે વસ્તુ શડી જશે. એ વખતે એમની પાસે ને માનસી સત્ત્વ હરે એને આધારે જ એમની કિમ્મત ચશે.

મૂલ્યપરિવિર્તનને। જમાને ઘણી ઝડપથી આવી રહલો છે. ગુ%૪રાતીએ પોતાના સ્વત્વવિકાસના કાળમાં આળસ બતાવી રહ્યા છે તે તેમને ભારે પડે તેમ છે. વિશિણ ગુણાના વિકાસ માટે જ્તાતિઓનું અસ્તિત્વ જરરી છે એવા મહાત વેત્તાનિક સિદ્ધાંતા ઉપર સાતિઓ પોતપોતાની પશ્વિતઃતરીલતા નહિ બતાવે તો એમના વિશિણ ગુણા --નતે દોપા--તે સામથ્ય સધળ' ૪ વિનારા પામશે. જે ભાગ્ય તતાતિ માટે છે તે જ ભાગ્ય ચુજરાતના આખા સમાજ માટે પણુ છે

અત્યારે 3ચામાં ઊંચા પ્રકારની શક્તિના અવિર્ભાવ માટે સમાજે તૈયાર થવું જેપ્નએ. વ્યક્ત થવાની શક્તિનો પરિચય આપીને જ પોતાના અસ્તિ:વને ટકાવવું રહયું.

ગુજરાતનો નીચલે। મધ્યમ વર્ગ ઝડપથી અદશ્ય થઈ રલ છે. એ મજૂર--અને શ્રમજ્વીએ સાથે આથિક સમાનતાના ધેોરરણુ પર આવી રવો છે. સો! રૂપિયાનો નોકર, હેરકટિંગ સલૂનનો સાલિક, મિલના વીવી'ગમાં કામ કરતો મજૂર, શિક્ષક તથા ધોબી--એ સધળાં એક જ ચાલીમાં સમાન ધોરણે રહેવા લાગ્યાં છે. આ અથિક સમાનતા વહેલેમોાડે બીક્ન અનેક બ'ધને। ઢીલાં કરી નાખશે, અનેએમાંથી ક એવે વર્ગ* ઉત્પન્ન થશે કે જેણે વગ શવિાહે વખતે નીચલા થર સાથે મેળ બાંધવે। પડશે. ગુજરાતનો ઊંચો મષ્યમવગ' --અને શ્રીમતવગ--એ ખ'ને વર્ગ પેો!તપોતાનતી અત્યત સ'જ્ચિત માંપ્રદામિકતા નહિ તજે, તો કેધ્ઠ પણુ સરકારે વહેક્ષેમાડે એમની ઉપર્‌ વધારેમાં વધારે ભાર મૂકી, આખી પ્રજાને વ્ગ'વિત્રહમાંથી બચાવી લેવા માટે, સસ્કારસમૃદ્ધિને સામાન્ય ધેોરણુ પર લાવી મૂકયા વિન! છૂટકે જ નથી. એટલેજ એ લેકેએ સાહિત્ય પ્રત્યેની અભિસ્ચિ કેળવી, એમાંથી પોતાના જવનના આદશો મેળવી, પોતાના અન્તગત આન'દથી પ્રશ્નને વધારે વૈજ્ઞાનિક ને વ્યવસ્થિત રીતે જવવાનું શિક્ષણુ આપવા તરક્‌ ષ્યાન આપવું ઘટે. કાયદાની ફરતાથી સરકાર જે ખ્ૂ'ચવી લેશે--એમાં આપ્યાનો આન'દ નહિ રહે, અને જીવનધડતરમાં ભાગ લીધાનો સ'તોષ નહિ મળે. *

ગુજરાતીઓમાં સાહિતટ્યઅભિસ્ચિ નથી એ વસ્તુનાં મૂળ ધણાં ઊંડાં છે : અને એનું પરિણામ કૈટલું વ્યાપક થશે એ પણુ આપણે ન્તેયું; હવે એ અભિરુચિ કેળવવા માટે વ્યવહારુ માગૌ તપાસવા રલ્યા.

ગુજરાતીઓ પોતાતી જૂની _શિલ્પકૃતિએ। શોધે, રચે, ને નવેસરથી રચાવે; પોતાનાં મકાનો ને “ ફર્નિચર 'માં દટ્િ કેળવે,

ખીચડા પાડી ઢગલે! ન કરે. ગુજરાતીએ। પોતાના મેળાવડા સાંપ્રદાયિક % ધાર્મિક તત્ત્વો પર ન કરતાં સાંસ્કારિક તત્ત્વો પર્‌ ધડે.

દરેક ગુજરાતી, રસે।!ડા જેટલી જ પોતાને ત્યાં પુસ્તકાલયની આવશ્યકતા સ્વીકારે,

હરેક સિનેમામાં દે!ડવાને બદલે--સુરુચિ કેળવી, પેો।તાને સાચો આન'૬ આપે એવી કૃતિઓનું મૂલ્યાંકન કરતાં શીખે.

સગીત, નૃત્ય, વ્યાયામ, એવા સમૂહના દૅખાવે। રચી સંધજવન વિશાળ અર્થમાં જવતાં શીખે: પોતાના વ્યાપારી પ્રશ્નોનું” વૈત્તાનિક ટૃણિએ નવું પૃથક્કરણુ કરે.

ગુજરાતને પોતાની સ'સ્કારિતા છે એ પોતાના સ'ધજવનતથી સોને બતાવી આપે.

47
લેખ
વાતાયાન
0.0
"વાતાયન" એ વિચારપ્રેરક અને વૈવિધ્યસભર કવિતાઓનો સંગ્રહ છે જે પ્રેમ અને પ્રકૃતિથી લઈને આત્મનિરીક્ષણ અને સામાજિક મુદ્દાઓ સુધીના વિવિધ વિષયોને પાર કરે છે. ભાષામાં લેખકની નિપુણતા ઉત્તેજક છંદોમાં ઝળકે છે, દરેક એક અનન્ય પરિપ્રેક્ષ્ય અને ભાવનાત્મક ઊંડાણ પ્રદાન કરે છે. કવિતાઓ એ માનવ અનુભવની સફર છે, જે જીવનના સારને સુંદર રીતે કબજે કરે છે. વાટાયન દ્વારા આબેહૂબ છબી અને રૂપકોનો ઉપયોગ આ પુસ્તકને કવિતાના ઉત્સાહીઓ માટે વાંચવા માટે આકર્ષક બનાવે છે, જે માનવ આત્માની જટિલતાઓની ઝલક આપે છે. તે તેના વાચકોમાં ગહન લાગણીઓ અને ચિંતન જગાડવા માટે શબ્દોની શક્તિનો પુરાવો છે.
1

સાહિત્યના લોકપ્રિય પ્રકારો

7 November 2023
1
0
0

નેબ્‌ાહિત્યના અમુક પ્રકારે! હમેશાં લોકપ્રિય રહા છે. પ'ડિતાએ તો એટલા માટે એ પ્રકારેની--અધદગ્ધો માટે ને આઓ માટે-એમ સૂત્રાતમક ભાષાથી હળવી ઉપેક્ષા પણુ કરી છે. સાહિત્યના આ પ્રકારો--તવલિકાએ--અને નવલકથાએ।--પ

2

સાહિત્ય અને લખાણ

7 November 2023
0
0
0

દરક જમાતો પોતાના આગલા જમાનાના ગુણુ અને દોષ એ બન્ને સાથે લધ્નને જ જન્મે છે. «માને જમાને માણુસની શક્તિ અને અભિસ્ચિ કરતાં રહે છે, એટલું જ નહિ, કેટલીક વખત ફેરકાર એટલા ઝડપી હોય છે--ખાસ કરીને મ'થનયુગમાં--કૈ

3

કલાકારની નિષ્ક્રિયતા

7 November 2023
0
0
0

નેન્‌્‌ંદિત્યકાર, કલાકાર કે હરકોઈ માનસી ક્રિયાના ઉપાસક ઉપર અત્યારે જે કઇ મોટામાં મેટે! દોષ આરેપાતો હોય તે તે તેની નિષ્ક્રિતતા વિષેને। છે. ક્રિયામાત્ર ઉપકારક છે માટે તેણું ક્રિયા કરવી એમ કોઈ કહેવા માગત

4

શાસ્રીયતા : સરસતા

7 November 2023
0
0
0

સનાતન છે. એમની વચ્ચેનો વિસ'વાદ પણુ સનાતન છે. એ વિસ'વાદમાંથી સ'વાદ જન્માવવાતી આવસ્યકતા પણુ યુગયુગ”જૂની છે, અને જ્યારે યારે એ સવાદ જન્મે છે--જ્યારે રાસ્ત્રીયતા રસિક બતે છે, અતે રસિકતા રાસ્ત્રીય બને છે,

5

જીવનની અકિ'ચનતા

7 November 2023
0
0
0

વનમાં મહાન પ્રશ્નોના ઉકેલ માટે મથવું એમાં એક પ્રકારનું વીરત્વ છે; મહાન સ્વપ્નોની ભૂમિકાએ રચવી એમાં વીરત્વ છે; જ્યાં સધળાંને સપણ પરાજય દેખાય ત્યાં આશા ને શ્રદ્ધા રાખવાં એમાં પણ વીરત્વ છે; પરતુ એ સધળાં

6

જીવનસ ગ્રામ અને જ્વનસ'ગીત

7 November 2023
0
0
0

ફેલસક પ્નટે એક જગ્યાએ એક સુંદર વિચાર આપ્યે। છે ડે માણુસ કુદરતી રીતે પોતાના પાડોશીને ચાહનારે તેમ જ ધિક્કારનારે એમ બન્ને વિરે।ધી વર્તન કરનારે બતી શકે છે. કોઇ માણુસને એના યુદરતી મડળથી દૂર કરવામાં આવે તો

7

ખુદ્ધિ વિરુદ્ ભાવના

7 November 2023
0
0
0

બ્રુશ્ધિના દરબારમાં ભાવના, લન્ક્તરીલ મુખે પોતાના અસ્તિ" ત્વનતી જરૂરિયાત સિદ્ધ કરવા ઊભી હે।ય, એવી સ્થિતિ આજે આવી છે. એક રીતે ગણુ તો ખુદ્ધિ વિસુદ્દ ભાવના - એવા વિત્રહી વિભાગનું કેઈ કારણુ તમને જડશે નહિઃ

8

જુવાની ટકાવવી હે।ય તે

7 November 2023
0
0
0

વાની જેવી પણુ કેઇ ચીન છે. સોને એ ટકાવવાતી જી ઇચ્છા હેય છે. કેઈ એ ટકાવી રાકતું નથા એ ૦૪%ીક્ત છે. એ ટ૪%ી શકે તેવી વસ્તુ છે એ કલ્પના છે. એને ટકાવવી જ્નેઇઃએ એ આદશ છે. અને ટકાવવાની કલા છે--એ રશાસ્્ર છે. વય

9

સાહિત્ય અને પ્રજ્નજીવન

8 November 2023
0
0
0

કાર દિવસ ન હતો એટલે વાચનને! શેખ લેકેમાં આને વધતો નય છે, અને પરિણામે, જરા વિરોધાભાસી લાગે ગેવું કહી શકાય કે, સાહિત્ય પ્રત્યેતી અભિસ્ચિ ઘટતી જય છે. કોઇના મનમાં શકા થશે કે સાહિત્યનાં જે રૂપો શિષ્ટ જે

10

આનદ

8 November 2023
0
0
0

જવાનોની અતિ પ્રિય વસ્તુ આન'દ છે. જછવનને, વિષાદતી મ્યાલીમાંથી ન્યાં સધી એકાદ રસબિ'દુ સાંપડયુ' નથી, ત્યાં ઞુધાં જવનમાં એર્‌ પ્રકારની મસ્ત ખુમારી અને તાજગી ભરેલી હૈય છે; અનુભવથી રીઢા થયેલા પણુ હતાશ નહિ ભ

11

પત્રકારત્વને અધિકાર

8 November 2023
0
0
0

અધિકાર વિના મેળવેલી વરતુએ એના મેળવનારને સ'તોષ આપતી નથી કે એની દષ્તિતે વિશાળ બનાવતી નથી. જીવનમાં અધિકાર એ પણ એક મૂલ્યવાન વારસા છે. ક્રેઈ પણુ વરતુ મેળવતાં પહેલાં માણુસે એના અધિકાર માટેની યોગ્યતા 'સિદ્ધ

12

આપણુ ગુજરાત

8 November 2023
1
0
0

અમ।ષષે સૌને ભાગે આજે જે ગુજરાત આવ્યું છે તે ગરીખમાં ગરીબ છે ને સમૃહ્ધમાં સમૃદ્દ છે. માતા કુ'તા જેમ વારવાર આશીર્વાદ આપતાં કે પાંચે ભાઈ એઓ સરખે ભાગે વહે'ચી લે।, તેમ ગુજરાતીઓ માટે સરખે ભાગે વડેં'ચી લેવાન

13

એ વિષય નતશેધનને। છે

8 November 2023
0
0
0

કટલાક જુવાન લેખકે, પ્રશ'સકે, મિત્રે અને વિવેચકે! અવારનવાર મારી સાથે જે પત્રવ્યવહાર કરે છે તેમાં એક સામાન્ય ફરિયાદ હમેશાં આવ્યા કરે છે: “ આ તરફ અમારી ભાવનાને કાઈ સમજતું નથી. અમારી ચારે તરફ વ્યવહારનું જ

14

લખાણમાં કૃત્રિમતાનુ' બાહુલ્ય

8 November 2023
0
0
0

સાણસના બોલની પેઠે એના લખાણુમાં કચારે કૃત્રિમતા આવે છે એ પણુ વિવેચનને। વિષય છે. માનસિક વલણે। મ્રહણુ કરવાતી શક્તિવાળા અને કલ્પનાની ભૂમિકા સમજવાની આવડતવાળે। સાચે। વિવેચક, ધડીના છઠ્ઠા ભાગમાં, જેમ ઘઉ'માંથી

15

ડમોકંસી--પ્રજવાદ જ ટાળાવાદ ?

8 November 2023
0
0
0

બહુમતીથી ચાલતાં ત'ત્રો પણુ પાછળના સાચ્ચા પીઠબળ વિના અત્ય'ત પાંગળાં ને આંધળાં બની શકે છે. એક અ'શ્રેજ લેખકઃ લપ્મે છે ક્રે પ્રજ્નઝીય બહુમતી કયા પ્રકારનું સ્વરૂપ લેશે તેના ધણુ આધાર મુખ્યત્વે ત્રણુ બાબતો ઉ

16

દુઃખ

8 November 2023
0
0
0

ખને એક સ્રીએ કલુંઃ ' અમને દુઃખ વિષે કાંધકે કહો. ' અને તેણું કહ્યુ": “તમારા સાનને વી'ટળાઈ ને ધેરી રહેલું એક અહારનુ' પડ છે. એ પડ જે સાધન વડે ભેદ્યાય તેમ છે, તે તમારા સાધનનુ* નામ દુઃખ. ગે।ટલામાંથી, જેવી

17

નવી વિચારણની ભૂમિકા

9 November 2023
0
0
0

દુનિયામાં અનેક વાર થયાં છે ને જી થશે. દરેક યુદ્ધને માટે કાંઈ ને કાંઈ કારણુ હોય છે. કેઈ પણુ મહાન સિદ્ધાંતતી સ્થાપના કરવા માટે યુદ્ધ થાય એ વસ્તુ, એક'દરે ભયકર છતાં, સમજી શકાય તેવી છે. મધ્યયુગમાં “રેક'તે

18

આમ તે। શી રીતે આગળ વધાય ?

9 November 2023
0
0
0

શડા દિવસ પહેલાં કૈટલાક જુવાન મિત્રોને મળવાના મને પ્રસંગ પ્રાતત થયો હતો. આ જુવાન મિત્રો ઉત્સાહી અને વળા કાંઇક આધુનિક વૃત્તિવાળા પણુ હતા. તેઓની ધણી ફરિયાદેામાંતી ખે ફરિયાદ સામાન્ય પ્રકારની હતી. એક ત

19

સિદ્ધાંત વિનાની પ્રવૃત્તિ

9 November 2023
0
0
0

ખતિ ઉત્સાઢ, અવ્યવસ્થા, અશાંતિ અને કરુષુતાભરેલો અંત--આપણી લગભગ #રેક રાજ૪ીય, સામાનિક કે સસ્કારી પ્રશૃત્તિ આ ક્રમ પ્રમાણે ચાલી આવે છે. ગણી બતાવવાની જરૂર નથી, પણુ આ અનિવાર્ય, થઈ પડેલા કમનાં કારણમાં પ્રવેશ

20

સ'હારો અથવા સ'સ્કારો

9 November 2023
0
0
0

અહિ સા એ દરેક ધમ'તો પ્રાણુપરિમલ છે; પણુ હિ'દુ* સ'સ્કૃતિનું તો એ અણુમોલું પુષ્પ છે. અદિસા વિનાની હિ'દુસ'સ્કૃતિ કલ્પી શકાતી નથી. આજે જ્યારે આખું વિશ્વ, પોતે ઉત્પન્ન કરેલા અતેક પ્રશ્ચોના નિકાલ અથે, કફિસા

21

લોક્ત'ત્ર : વર્તમાનપત્ર અને સાહિત્ય

9 November 2023
0
0
0

જાજત'ત્રમાં જેવી રામ અને રાવણુની શકયતા રહી છે તેવી જ શકયતા લેકત'ત્રમાં પણુ રહેલી છે. માનવની સરજેલી કેઈ પણુ કૃતિ સર્વા'ગસ'પૂણુ તો હોઈ શકે નહિ. એવા અશકય આદર્શની આશા રાખવી એ પણુ વ્યથ છે. પર'તુ જેમ રાજત'ત

22

જીવન વિષે વિચાર

9 November 2023
0
0
0

“આજના જમાનામાં જવતની તાત્કાલિક જફરિયાતો વિષે માણુસને એટલું બધું ષ્યાન આપવાનું હેય છે કે, એને પોતાના જવનમાં ગ્રેક ધડી આરામતે। કે પોતે ને જવન જવી રલ્રો છે તે વિષે, જરાક ઊ'ડેથી વિચાર કરવાને, સમય મળતો નથી

23

આટલી વસ્તુએ ફરી સજીવન કરો

9 November 2023
0
0
0

બજે જે દુનિયા આપણી સમક્ષ છે તે આવતી કાલે નહિ હેય. પરિવતઃન ઝડપથી આવી રહ્યું છે. પરતુ પરત'ત્ર પ્રશ્નના પરિવર્તનનો દોરીસંચાર પણુ એવી અદશ્ય રીતે બીનજ્ન હાથમાં હેય છે કે, એવા કોઈ દુનિયાજ્યાપી પરિવર્તનની પણ

24

પરાજવૅ

9 November 2023
0
0
0

સૌ જઇ હમેશાં વિજયને વાંછે એ કુદરતી છે; પણુ આપણા વતમાન જવનમાં તો એણું એટલો બધી વેલછાભરેલી પ્રતિષ્દા પ્રાપ્ત કરી છે કે વ્યક્તિના જીવનમાં પરાજયને પણુ સ્થાન છે એ વાત જ નનણે આપણે સદ'તર ભૂલો ગયા છીએ. તમે ડે

25

ધમ':--એક અચિ'ત્ય શકિત

10 November 2023
0
0
0

સાનવજીવનની ખરી કરણુતા આ છે કે, જે એનું પોતાનું ખરી રીતે જીવનસામથ્ય નથી, એને એ પોતાનું સામથ્ય' ગણુતે। આવ્યે છે. અતે જે ખરી રીતે એનું સામથ્ય છે, એને એ એક પ્રકારને ભ્રમ માનતો આવ્યો છે. ધર્મનું આજે જવનક્ર

26

થોડાં રજકણ

10 November 2023
0
0
0

તુમને આ ખખર છે ? તમે જે વિચારે! વ્યકત કરે। છે। એ બણી વખત તમારું બ'ધન પણુ ખતી નનય છે ! બીજના વાદનો અનુવાદ કરવાની હૉંશિયારી--એ શકિત વિષે તમને ગમે તેટલે વિશ્વાસ હેય, છતાં ન્યારે એ પ્રચલિત વાદ, વાસી થઇ જય

27

જર્નાલીઝમ ?

10 November 2023
0
0
0

જર્નાલીઝમ એ આ જમાનાનું અમોધ રસ્ત્ર છે. શરમ વિષે શાસ્રે બાંધેલી મર્યાદા એને પણુ લાગુ પડે છે. ખરી રીતે તો કેઈ પષ્યુ શકિત-પછી એ માનવસ'ધમાંથી ઉત્પન્ન થતી હોય, મશીનથી પેદા યતી હોય, કે કેવળ આકસ્મિક હેય, પણુ

28

નવી પ્રન્ન નવી રચના

10 November 2023
0
0
0

કટલીક વસ્તુઓ કોઇ દિવસ ₹#દ થતી નથી. કટલીક વસ્તુઓ %્રાઈ દિવસ જુવાની ન્નણુતી નથી. નવરચના કરવા મથનારે આ આ વસ્તુઓને પરિચય સાધવાતો હોય છે. જે એ કોયડાનો એ ઉકેલ લાવી શકે તે જ એ નવી સમર્થ પ્ર'કનના જન્મ માટે શક

29

ગુજરાતને પ્રાંતિક વિકાસ

10 November 2023
0
0
0

જેવી રીતે માણુસ પોતાની વિશિજીતાને લીધે સમાજમાં મહત્ત્વનું સ્થાન મેળવે છે અતે સમણ્તી ઉત્ક્રાન્તિમાં પોતાને હિસ્સે! નોંધાવી શકે છે, તેવી રીતે આપણી અત્યારની રાષ્ટ્રવ્યાપી સાંસ્કારિક એકતા માટે પણુ દરેક પ્

30

ર'ગભાંમનુ' સજન

10 November 2023
0
0
0

રેગભૂમિને ધાર્મિક ગહનતામાંથી ઉત્પ્ત થયેલી કહી શકાય. નિત્યકજવનના સામાન્ય કાયકમમાંથી માણુસ ઘડીભર પોતાની ન્નતને ઊંચે લાવવા પ્રયત્ન કરે-પ્રાર્થનાદારા, ધામિકવિધિઓદ્દારા, ભજને।&ારા-અને એ રીતે પોતાને, પોતાના

31

જીવનચડકુ

10 November 2023
0
0
0

નેતૃત્યરો ધનથી બીજે દરજ્જે માનવને નિત્ય વિકાસ પ્રત્યે અભિમુખ રાખનાર કેઇ આદશ, વ્યવહારમાં મ્રથિત થયો હેય તે તે પ્રેમનો છે. પ્રેમ શબ્દની બ્યજના અતિવ્યાપક છે એ ખરું, પણુ એને લક્ષિતાથ' વ્યવહારમાં તો સ્ત્રી

32

ઇતિહાસ જીવન અને કલ્પના

10 November 2023
0
0
0

ભંતકાળના ઇતિહાસમાં કે માતવવ'શના અવશેષોમાં ભ્રમણ કરવાની કલા જેને સાષ્ય હોય, તેને એમાંથી બહુમૂલ્ય સમૃદ્ધિ મળે છે. જ્યારે એ કલા સાપ્ય ન હેય એવાને મુકાબલે તદ્દન નિર્માલ્ત એવી થોડીક માહિતી માત્ર એમાંથી મળે

33

ઉત્સવો, મનના આરોગ્ય માટે છે

11 November 2023
2
0
0

જ[રીરની પેઠે મનને પણુ પોતાનું આરોગ્ય છે. એ આરેગ્ય ન્નળવવા માટે જ ઉત્સવોની યોજના છે, એ વિષેની આજે ભાગ્યે જ ક્રેઇને માહિતી રહી હશે. હરેક સમયે આમ થાય છે, માટે આપણે પણુ એ સમયે એ પ્રમાણે કરવું, એવા યાંત્રિ

34

સુખ

11 November 2023
0
0
0

શોક કે આનદ માણુસને ખે સ્થિતિમાં સ્પર્શી શકતાં નથી. ક્રાં એ જડ હોય તે. અથવા એ સાધુ હેય તો. સગીત વિષે કહેલ પરતી વ્યાખ્યા ઘણી મને૬ત્તિએ પરત્વે લગાડી શકાય. પણુ આન'દ ને શેક વિષે તો એ વિશેષ અથ'વાહી છે. કારણ

35

મૃત્યુ'જયી માનવ

11 November 2023
0
0
0

અંતે, ખતી શક્રે તેટલું દૂર ઠેલવાતી આપણી સોની ઇચ્છા હે।ય છે. િજિવિષા--એટલે જવનની ઇચ્છા--દરેક મતુષ્યને હોય છે. મૃત્યુ પછી શું છે એ આપણુને કે!ઇને ખબર નથી. કાંઈક હશે, એમ કેટલાક અનુમાન કરે છે. કાંઈ હોઈ શકે

36

લે।કાચાર

11 November 2023
0
0
0

કૅઈ પણુ સમાજ ગમે તેટલું વિતજ્ઞાનમળ ધરાવતો થાય, છતાં પણુ તેમાં, જેને માટે કાંઈ કારણુ ન આપી શકાય એવા કેટલાક લોકાચાર તો રહેવાના જ. એવા લોકાચાર એ ખરી રીતે તે વહેમનાં બાળક છે. એમને જેટલા જલદી ફે"કી દેવાય ત

37

અધઃજ્ઞાન

11 November 2023
0
0
0

જુ1ન્તની એક કવિતામાં સહદેવના અતિજ્ઞાન વિષે એક ચિ'તનીય પ્રશ્ન છણ્યો છે. સહદેવનતી ભવિષ્ય જણુવાની શક્તિ અને શાપ વિષેની એ વાત છે; પણુ એમાંથી આટલે સાર ખે'ચાય કે, સાન પોતાની ભૂમિકા રચે છે, ને ખીન્નની ભૂમિકા

38

ગ્રામ પુનરૂચના

11 November 2023
0
0
0

“બણબૉસ્ખે આપણુને સૌને એક રીતે જંગ્રત કર્યા. એણે બતાવ્યું કૈ માનવજ્વનમાં સોથી વધારેમાં વધારે મહાન વિતાશક શક્તિ તરીકે પણુ વિજ્ઞાનની વસ્તુ હોઈ શકે. છતાં જે એને સજે છે એના કરતાં એ વધુ મહાન નથી. એટલે કે વ્

39

વિવેચનનેો અધિકાર

15 November 2023
0
0
0

માણસની *૬ત્તિઓને। અભ્યાસ જે સાધન વડે શકય છે તે ચિત્તશાસ્ત્ર, ઘણું જ” અનિશ્રયાત્મક ને વિવાદાત્મક શાસ્્ર છે. એની પરિભાષા પણુ ૫ત8૫૦-કેટલેક અ'શે દુર્પ્રાલ છે. મન પોતે, દેહથી કેઈ જુદો પદાર્થ છે, કૈ માત્ર શ

40

વાર્તાલાપની કલા

15 November 2023
0
0
0

નેન હિંત્યક્ષેત્રમાં તો વાર્તાલાપનુ' મહત્ત્વ ધણું જણીતું છે. અંગ્રેજ સાહિત્યનાં કેરી હાઉસે અને ડ્રાન્સની કલમો એ વિષે વિખ્યાત છે. પરતુ આપણે ત્યાં તો ગામડાના “ ચોરા ' અને “ દાયરા ' જેનું કાંઇક, શહેરી જવ

41

ટૂંકી વાર્તા

15 November 2023
0
0
0

વ્ાર્તાસાહિત્યના ઉદ્ભવ વિષે એક એવી કાલ્પનિક અને છ્તાં વાસ્તવિક માન્યતા છે કે વાર્તાસાહિત્ય સ્રીઓ માટે જન્મ્યું $ સ્રીઓએ એને ઘણુ અ'શે પોષ્યું : અને આઓ માટે એ જરૂરી બન્યું. અ કથન કાંઈ તત્ત્વતઃ સોએ સે। ટ

42

બેરખો

15 November 2023
0
0
0

“અ!જ મતે એક નવીન જ વિષય સાંભરે છે. ખેરેખેો. આપણુ।માં ધણાને એ પશુ છે, પક્ષી છે, કે કોઈ વસતુ છે એનું કદાચ ધ્યાન નહિ હેય. ગુજરાતી નેડણીકોષ [આદત્તિ ત્રોછ: ૧૯૩૭] માં રૂદ્રક્ષતા મોટા મણુકાની માળા એવે! એનો અ

43

પવિત્ર મને પતિત

15 November 2023
0
0
0

પૃઠ્ઠી શહેરનો એક ન્યાયાધીશ ઊભો થયો અને તેશે કહયુ” 3. “પ્રભુ ! ગુના વિષે અતે ચુનાની રિક્ષા વિષે કાંઈક કરો. ' અને તેણું જવામ આપ્યે!ઃ “ ન્યારે તમારો આત્મા ભ્રમમાં કૈ ભ્રમણામાં પડી ”નય છે લારે તમે

44

કવિતા

15 November 2023
0
0
0

કૈલ્પનાજન્ય અસત્ય કે પરમસત્ય? આ પ્રશ્ન થવે સ્વાભાવિક છે. સાધારણુ રીતે વ્યવહારમાં કવિતાને કલ્પનાજન્ય અસત્ય જ ગણુત્રામાં આવે છે, એમ જ હેય. શરીરનો અમુક ભાગ વિકારપ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે ખરી રીતે શરીરની સમમ

45

ગુજરાતને વીરકવિ નમદ

15 November 2023
1
0
0

ગેકરાતના વીરકતિ નમ'દનેો અ। અભ્યાસ એનું સાહિત્યમૃથ્યાંકત કરવા માટે નથી; પણુ એના જવનકથનમાંથી મળતી હકીકતો દ્દારા નમંદમાનવનું' રેખાંકન કરવા માટે છે. ઠ'ડી તાકાત માણુસ શ રીતે મેળવી શકે છે એ જણષુતવા માટે એનુ

46

ગુજરાતને વીરકવિ નમદ

15 November 2023
0
0
0

ગેકરાતના વીરકતિ નમ'દનેો અ। અભ્યાસ એનું સાહિત્યમૃથ્યાંકત કરવા માટે નથી; પણુ એના જવનકથનમાંથી મળતી હકીકતો દ્દારા નમંદમાનવનું' રેખાંકન કરવા માટે છે. ઠ'ડી તાકાત માણુસ શ રીતે મેળવી શકે છે એ જણષુતવા માટે એનુ

47

ગુજરાતને વીરકવિ નમદ

15 November 2023
0
0
0

ગેકરાતના વીરકતિ નમ'દનેો અ। અભ્યાસ એનું સાહિત્યમૃથ્યાંકત કરવા માટે નથી; પણુ એના જવનકથનમાંથી મળતી હકીકતો દ્દારા નમંદમાનવનું' રેખાંકન કરવા માટે છે. ઠ'ડી તાકાત માણુસ શ રીતે મેળવી શકે છે એ જણષુતવા માટે એનુ

---

એક પુસ્તક વાંચો